Elektronska biblioteka

Dr Ljubica Rajković
Porodica i položaj žene u ruralnoj Srbiji

U analizi društvenog položaja seoske žene na području Centralne Srbije polazi se od dveju suprotnih činjenica: s jedne strane, žena je osnovni nosilac reprodukcije ljudskog roda - čuva narod od pomora (Petar Džadžić, 1994/II), a s druge, "pripadanje ženskom polu često označava u punom smislu pripadanje socijalnom statusu najnižeg reda" (Vera Erlich, 1978: 268). Ovaj protivurečan istorijski proces uslovljen je patrijarhalnim sistemom odnosa u savremenoj srpskoj porodici, koji se dokazuje rezultatima sociološkog istraživanja pod naslovom: Društveni položaj seoskih žena - uticaj tradicije na položaj seoske žene u porodici i promene. Istraživanje porodica u selima Centralne Srbije, sprovedenog tokom 2001. i 2002. godine na uzorku žena starosti od 18 do 60 godina, u odabranim seoskim naseljima na području sledećih okruga unutar Centralne Srbije: Beogradski, Rasinski, šumadijski, Niški, Mačvanski i Zlatiborski, u ukupnom obimu od 600 posmatranih jedinica.
U srpskoj seoskoj porodični odnos između polova je i danas, kao što je bio i pre dve stotine godina, u svemu oslonjen na patrijarhalni sistem odnosa - na paternalizam, koji se ogleda u sledećem:

1. porodica je u selima Centralne Srbije do danas očuvala tradicionalne funkcije i još uvek nije došlo do ukidanja njenih ekonomskih funkcija. Kao indikator ovakvog razvoja porodice mogu poslužiti podaci o udelu seoskog stanovništva u ukupnoj populaciji u Srbiji i šire. Tako posmatrani podaci kazuju da je procentualni udeo seoskog stanovništva u ukupnoj populaciji na kraju XIX veka (1900) u Srbiji iznosio 80-85%, a neposredno posle II svetskog rata (1948) 75%, dok je u bivšoj Jugoslaviji 83% (Popis 1948), tada daleko najviši u čitavoj Evropi. Još uvek je populacija Srbije velikim delom ruralna populacija . Poređenja radi, te vrednosti za Bugarsku i Rumuniju su 80-85%, za Italiju 44%, čehoslovačku 33%, švajcarsku (22%) i za Englesku, samo 5%. (Mihael Miterauer, 2001: 146). U Centralnoj Srbiji samo 53,6% stanovništva živi u gradskim naseljima (1991).
2. Ovoj ekonomskoj strukturi odgovara visoki procenat zajedničkih domaćinstava koja predstavljaju proizvodnu jedinicu, odnosno dominacija patrijarhalne proširene porodice sa privatnim porodičnim posedom u kojoj se vlast i moć najstarijeg muškog člana uzdiže iznad porodične grupe (Maja Korać, 1991: 40). Posmatrano na nivou uzorka, složeni oblici porodice su zastupljeni u preko 2/3 slučajeva (67,4%) . Tek svaka peta seoska porodica iz uzorka je nuklearnog tipa, 20,6%. Posmatrano prema okruzima, najviši procenat zajedničkih domaćinstava ili složenih porodica imaju Rasinski okrug (80%) kao i šumadijski okrug (72,2%), što zahteva razumno objašnjenje zasnovano na kratkoročnim demografskim oscilacijama ili ekonomskim promenama. Pođimo od jednostavne potrebe povećanja radne snage - ekonomske potrebe, onda su se u kuću mogla primati ne samo oženjena braća i sinovi, već i širi srodnici, zetovi, naročito. To, međutim, nije slučaj u porodicama iz uzorka, osim kada nije rođen muški naslednik u porodici. Uglavnom su sve porodice ograničene na srodnike po muškoj liniji, što uslovljava život žene u patrilinearnom braku, pošto su patrilinearni srodnici zastupljeni u 100% porodica iz uzorka. Matrilinearni srodnici su zastupljeni u onim porodicama koje nisu imale "mušku decu" i koje su "imale sreće da zet pristane da dođe u ženinu kuću", mada se i tada srodstvo računa po muškoj liniji i imanje se prenosi na zeta a ne na ćerku. Samo je u jednom slučaju u Rasinskom okrugu zabeleženo da se srodstvo u porodici računalo matrilinearno, odnosno da je zet uzeo prezime po ženinoj liniji, kao i slavu i kumstvo. U svim okruzima se na vanbračnu decu gleda sa prezirom, zbog niskog prihvatanja očinstva nad vanbračnom decom. U Rasinskom okrugu čak u 80,5%, Mačvanskom u 80,4%, Niškom 80%, u šumadijskom i na području grada Beograda 73%, dok je u Zlatiborskom 70,7% odnos prema vanbračnoj deci "katastrofalan". Zabeležene su i izjave: "Ovde takve bruke nema, fala bogu". Dakle, ograničavanje na srodnike po muškoj liniji nema ekonomskog smisla, već mu je potrebno kulturološko objašnjenje, koje podrazumeva tradicionalizam i princip patrilinearnosti i njegovu zasnovanost na kultu, kao i posledice po svojinsko pravo. O vlasničkim odnosima u srpskoj seoskoj porodici i o naslednom pravu, govore sledeći podaci: na postavljena pitanja: "Kakvi su običaji o nasledstvu imovine i kuće?" i "Ko je vlasnik kuće i imanja?" dobijeni su sledeći podaci: žene nemaju pravo na nasleđivanje, budući da je reč o izrazito patrilinearnom obrascu uspostavljanja i održavanja svojinskih odnosa, pošto u 84,9% porodica iz uzorka imovinu i kuću nasleđuje sin ili sinovi, brat ili braća pa čak pre zet nego ćerka ("Zet, sve njegovo iako je tuđ. Nismo dali ćerke no zetu. Neće da dođe ako mu ne potpišemo imovinu i kuću" (Niški okrug). Izjave ispitanica najbolje ilustruju sistem nasleđivanja u savremenoj, seoskoj, srpskoj porodici: "Nasleđuje sin ... muško ... Isključivo muško; muško nasleđuje" - bili su najčešći odgovori ispitanica na područjima Centralne Srbije. Običajno pravo nalaže i toliko ide daleko da se smatra da je greh da sestra uzme bratu imovinu.
   Izrazit patrilinearni obrazac svojinskih odnosa u srpskoj seoskoj porodici još više dolazi do izražaja u vlasničkim odnosima nad imovinom i kućom, koji potvrđuju snažnu polarizaciju prava polova. Naime, na osnovu izjava ispitanica i njihovih domaćina, utvrđeno je da je čak u 89,5% slučajeva sin, otac, svekar, muž, zet - muškarac, vlasnik imanja i kuće. "Muško nasleđuje sve ... sinu ostaje sve što je u dvorištu i imanje", najčešće su izjave ispitanica. Žene su svesne nepravde koja im se čini, ali su nemoćne da bilo šta promene: "U slučaju živog muža, žena nikad nije naslednik. Radiš celog života i na kraju nemaš ništa. Kao stoka. Samo da pojedeš i popiješ" (šumadijski okrug). Pravila o prenosu imovine koja pogoduju ženskom detetu javljaju se samo u slučaju nerađanja sina, kada u porodici nema muškog deteta. Ženska deca su vlasnici samo u onim porodicama gde žive same žene: samohrana majka sa ženskom decom, sama žena bez dece i bez muža, neudata kćerka. To jasno ukazuje na potpunu podređenost i submisivnost žene u savremenoj srpskoj porodici. Patrilinearni sistem nasleđivanja i vlasništva u srpskoj seoskoj porodici doprinosi polarizaciji prava između žena i muškaraca a time i različitog položaja žene i položaja muškarca. Naime, na istraživanom prostoru u seoskim porodicama Centralne Srbije, po pravilu se živi zajedno sa patrilinearnim srodnicima u 99% slučajeva, što jasno pokazuje da na ovom području preovlađuje princip seniorata (Miterauer, 2001: 149), po kojem najstariji muškarac u domaćinstvu njime i upravlja. Međutim, kada je starost žene u pitanju takav sistem prednosti nije prisutan. Usled strogo patrilinearno uređene kulture, kao što je srpsko društvo, nije moguće da žena dođe na čelo porodice. Ovde je žena naprestano u podređenom položaju, zavisna najpre od oca, potom od supruga i na kraju od sina, koji posle smrti oca preuzima upravljanje imovinom i kućom. Tako je žena celog života podređena: najpre ocu, pa mužu, pa sinu. Otuda je razumljivo kada ispitanica na sledeći način verbalizuje svoj položaj: "žena seljanka je kao kobila, niko je ne tretira ni za šta. Dok je zdrava teglji a kad padne niko je ne vidi ... svaka iz grada je nečim zaštićena, bolovanjem, penzijom ... Naročito je težak položaj udovice ..." (šumadijski okrug, Borac). Pored prednosti po godinama, široko je i generalno rasprostranjeno strukturalno obeležje prednosti muškaraca nad ženama, kao i starijeg brata nad mlađim. Ovo može ići dotle da, ponekad ili često, odrasla sestra mora da sluša brata koji je još dete: na području šumadijskog okruga čak 64,5%, na Niškom 53,5% a na Mačvanskom u 48% porodica, izjavljuje se da mlađi brat može da zapoveda starijoj sestri jer on bolje zna jer je muško, pametniji je, muško je ..."; "muško je, mora da mu se ustane i posluša, da ne plače, muško ne sme da plače ..."popusti mu se, roditelji ga brane"; "muško je glava porodice"; "jer oni vole da budu stariji, zna se ko je stariji, muško ...". Ukoliko ove podatke uporedimo sa podacima koje je dobila Vera Erlih u tri stotine jugoslovenskih sela tokom 1937. godine, prema kojima je zapovednička vlast mladeg brata prema sestri bila zastupljena u tri četvrtine sela od kojih je u Srbiji bila nešto manje od 75% (Erlih, 1964: 92), jasno se vidi pripadanje savremene srpske seoske porodice sasvim patrijarhalnoj grupi.
3. Patrilinearnost je osnovni kulturni princip u oblikovanju porodičnih i društvenih odnosa, na osnovu čega bivaju razumljive i druge po porodicu relevantne pojave koje se sreću u navedenoj oblasti, poput izuzetnog interesa vezanog za nastavak porodice u muškoj liniji, gotovo po svaku cenu. Istraživanje rađanja i roditeljstva u savremenoj porodici, na uzorku porodica sa jednim detetom i porodica sa troje dece u Kruševcu i okolini (Rasinski okrug) (Ljubica Rajković, 2002), dokazalo je da je odnos između polova u okviru "odlučivanja" o broju dece u porodici i dalje u svemu oslonjen na patrijarhalni sistem odnosa, na paternalizam u porodici, koji uslovljava visok stepen eksploatacije ženskih potencijala u svim oblastima porodičnog života i težak položaj žene. Od žene se očekuje da rada najpre mušku decu, usled favorizovanja muškog deteta u odnosu na žensko, koje se vrši kroz izraženo nastojanje roditelja da se ima sin, kako bi se sačuvala tradicija i materijalna dobra ostala nepodeljena. Još uvek se samo muška deca smatraju kao nastavak porodične loze i domaćeg kulta (slave). Ženska deca ne zadovoljavaju cilj braka. ženska deca samo privremeno ostaju u kući pa idu u svoju, ona su "tuđa kuća". Otuda i postoji bitna razlika između položaja ženskog i muškog deteta u porodici. Već samim rođenjem, muško dete ima privilegovan položaj u odnosu na žensko a te privilegije se prenose i kasnije, kroz celi život. Snažan patrijarhat određenog tipa prisutan je u savremenoj porodici na kruševačkom području, znog čega opšte kolektivne norme o broju i polu dece u porodici (prenete dominacijom muškaraca) utiču na odlučivanje o rađanju i na formiranje određenih tipova roditeljstva i reprodukcionih obrazaca, a mali je značaj personalnih odnosa. Na toj osnovi formiran je sistem sina jedinca naslednika, kao osnovni reprodukcioni obrazac savremene porodice na kruševačkom području. žena je bezuslovno pokorna mužu u roditeljstvu, pošto on odlučuje o veličini porodičnog fertiliteta. Ukoliko su prethodno rođene dve devojčice, žena je prinudena od strane muža da nastavi sa rađanjem, kako bi ispunila muževljevu i svekrovu volju za rođenjem sina. Analiza podataka o motivisanosti žene i muškarca za rodenje jednog i za rođenje troje dece pokazala je nemotivisanost žene ili njenu potpunu otuđenost u pogledu stavova o motivima koji su je pokrenuli da rodi jedno dete ili troje dece. Najrašireniji motiv za roditeljstvo jeste instrumentalni motiv, koji je samo uslovno uzet kao motiv, a u stvari, prema rečima ispitanica: "To i nisu motivi, već je ispunjavanje muževljevih želja ... da mu rodim sina ... ". Pritisak na ženu da i treći put rodi dete ili da ostane na jednom jer je muško, najčešće je dolazio od muža, svekra i ostalih rođaka. Između tipa nasilja i postojanja prisile nad ženom da rodi treće dete, postoji veza. Metod prisile kao nemotiv rođenja češće je zastupljen u seoskim nego u gradskim porodicama. Želja za rođenjem sina jeste najjači razlog što je došlo do treće trudnoće u seoskim porodicama sa troje dece. U čak 85% slučajeva ta želja je bila vodeći motiv za treću trudnoću, u nadi da će "sledeći put biti sin". Kod roditelja iz grada "želja za sinom, za potomkom", kao dominirajući motiv odluke za treću trudnoću, javlja se kod svake pete porodice (20%). Istovremeno, roditelji jednog deteta iz seoskih porodica su se u 65% slučajeva zadržali na jednoj trudnoći i rodenju jednog deteta samo zato što se slučajno rodio sin. Dakle, po rodenju željenog sina reprodukcija se obustavlja, pošto među poslednjom decom koje žene rađaju preovlađuju dečaci. Davanje izrazite prednosti rađanju sinova dovelo je do neobično neuravnoteženog odnosa među polovima u korist muškaraca , o čemu piše i R. Vagner, ponudivši objašnjenje na preovlađujućoj muškoj ideologiji, koja ne dolazi toliko do izražaja kod ženinih prvih, već mnogo više kod poslednjih trudnoća. "Najčešće je upravo želja za sinom ono što podstiče porodičnu reprodukciju u Srbiji. Po rođenju željenog sina, reprodukcija se obustavlja ..." (R. Wagner, 1992).
   Skoro se nameće pitanje: kako objasniti davanje izrazite prednosti rađanju sinova u savremenoj srpskoj porodici? Objašnjenje ove pojave može biti zasnovano na rezultatima istraživanja Karla Kasera u publikaciji o istorijskom pregledu porodičnih odnosa u Jugoistočnoj Evropi ("balkanska porodica"), koji analizira patrilinearnu svest o zajedničkom poreklu i vidi njenu zasnovanost u kultu predaka, kao i da "proslava zaštitnika doma (slave) može poslužiti kao indikator za praćenje njegovih tragova" kao i da su svi bitni elementi praznika zaštitnika doma istovremeno i elementi sećanja na mrtve i da se to sećanje na mrtve odnosi na pretke po muškoj liniji, kao i da se prenosi po muškoj liniji iz generacije u generaciju. Najjači elemenat koji povezuje praznik zaštitnika doma sa slavljenjem sećanja na mrtve jeste tradicionalno jelo za mrtve u pravoslavnoj crkvi, pripremljeno od kuvane pšenice sa šećerom, orasima i bademima. Povezivanje kulta predaka i kulta svetaca u proslavi zaštitnika doma izrazito je značajno za razvoj porodice (1993: 93-177). Marija Todorova na osnovu svojih proučavanja kulta predaka i patrijarhalnosti na Balkanu (naročito oblasti na zapadu Bugarske koje se granice sa centralnom srpskom oblašću) u potpunosti se slaže sa Kaserovim viđenjem funkcije kulta predaka u reprodukciji postojećih društvenih odnosa, naglašavajući da su: "patrijarhat i patrilinearnost bili dominantni u čitavoj ovoj oblasti, i nisu se ograničavali na domaćinstva sačinjena od više porodica, već su karakterisali i malu, užu porodicu". Kao bitni uslovljavajući faktor koji ima konstitutivnu funkciju u procesu formiranja porodice treba ubrojati princip patrilinearnosti, u njegovom izražajnom obliku, specifičnom za balkanski prostor. Specifičnost ovakve patrilinearnosti autorka vidi u tesnoj vezi s religioznim tradicijama, koja svoj odraz nalazi u slavljenju zaštitnika doma (slave), koje se prenosi sa oca na sina (1993: 126).
   Viđenje vlastitog položaja u roditeljskoj porodici

Preovlađajuća muška ideologija u srpskoj seoskoj porodici ostvaruje se različiitim odnosom prema muškoj i prema ženskoj deci u porodici ali i sprečavanjem da se rode ženska deca, praktikovanjem abortusa. Za dokazivanje prethodno iznetih stavova, ukazaće se na obrasce autoriteta i podele rada u porodicama u kojima su ispitanice odrasle i u kojima su vaspitane. Na osnovu životnih priča ispitanica u okviru kojih smo ih pitali: "U kakvoj ste porodici odrasli?", "Da li su roditelji pravili razliku u vaspitanju između kćeri i sinova?, "Na koji način"?, ovo istraživanje je pokazalo da su srpske seoske žene potekle iz porodica tradicionalne strukture autoriteta, kao i podele među polovima u domaćinstvu, u kojima je postojala osetna razlika u odnosu i očekivanjima roditelja prema deci različitog pola. Samopercepciju vlastitog detinjstva žene verbalizuju na sledeći način:
"Rodena sam u veliku kuću, bilo nas i braće i sestre, poviše dece. Al˘, uvek je muško prvo i odlučivalo je ... najvažnije je ono ... " (Rasinski okrug, 35 god., osnovna škola); "Odrasla sam u porodičnoj zadruzi, dvanaest članova nas bilo. Muška deca su imala pravo školovanja a ženska ne. Učili me da sam pokorna i da gledam u zemlju. Dok nije umro, nisam pogledala oca u oči. Tek kad je umro, tad sam ga pogledala ... " (Rasinski okrug, 69 god; "Moja braća su išla u školu ... rekli su: nije potrebna ženskom detetu škola, njih čeka kuća ... " (Niški region; Rasinski region, Šumadijski okrug) ... Ovakav odnos prema ženskoj deci od detinjstva doprineo je da je i njihova samopercepcija u istom pravcu: "Ne može da bude isto muško i žensko ... ne peva kokoška nego petao; dvaespet godina sam sa muža još ne znam šta je šamar. Mnogo lepo se slažemo, imam lep život; ja mu znam narav i slušam ga ..."; "Strožiji su bili prema ženskoj deci a i morali su da ne pogrešimo; žensko pogreši ... " (žene svih regiona).
Favorizovanje muškog deteta u odnosu na žensko u roditeljskim porodicama sagovornica vrši se i kroz izrazito nastojanje roditelja da se ima sin/naslednik pa su tako i starije i mlade žene iz porodica sa troje ili četvoro dece od kojih je najmlađe sin. Ovo favorizovanje muškog deteta u porodici u saglasnosti je sa vrednostima seoske sredine u kojoj su ove žene odrasle i one ih doživljavaju i prihvataju kao vrstu "nužnosti života "ženskog" (Maja Korać, 1991: 73). Žene su svesne ove nepravde koja im se nanosi od strane roditelja, ali tu konstantu u svojim životima doživljavaju kao nužnost, kao deo specifično "ženske sudbine". Ovakvo uređenje odnosa uslovljava podređen položaj žene u svim ostalim oblastima porodičnog života i partnerskog odnosa, a naročito u kontekstu prava na abortus. Tako praktikovanje abortusa predstavlja najznačajniji regulator rađanja muške dece ili metoda za obezbeđivanje muške dominacije u porodici.

Odnos muškarca i žene prema začeću
Tradicionalizam u srpskoj seoskoj porodici ogleda se i u neprihvatanju kontracepcije, u prihvatanju žrtvovanja kroz abortus kao poseban vid negativne slobode, koje ne dolazi toliko do izražaja kod ženinih prvih, već mnogo više kod poslednjih trudnoća. Najčešće je upravo želja za sinom ono što podstiče porodičnu reprodukciju u Srbiji. Po rođenju željenog sina, reprodukcija se obustavlja. Zato, da bi se način formiranja dominacije muške ideologije u savremenoj srpskoj seoskoj porodici mogao u potpunosti rasvetliti, analiziraćemo podatke o abortusu.
Dominacija muške ideologije započinje samim sklapanjem braka. Sa udajom najpre se od žene očekuje da bude sposobna da rada decu, što je povezano sa visokim vrednovanjem bračne plodnosti i sa patrijarhalnim odnosima i tradicionalnom kulturom, koji visoko vrednuju ulogu žene - majke, što je prouzrokovano brigom da porodica ne izumre. Od 600 posmatranih seoskih žena u njihovim porodicama, sve žene su izjavile da je osnovni razlog njihovog stupanja u brak rađanje potomstva kao i da je normalno da u slučaju njene nemoći odnosno nemanja dece u porodici treba raskinuti brak. U slučaju da se brak ne raskine, položaj žene je robovski:
U slučaju trudnoće posle rođenja muškog deteta sve žene pribegavaju namernom prekidu trudnoće, kao multifazni odgovor u kriznim situacijama, koji ekstremno efikasno smanjuje nivo fertiliteta stanovništva (Kingsly Davis, 1956), ali i reguliše "funkcionisanje" sistema sina/naslednika. Žene praktikuju abortus i na taj način su u mogućnosti da se mire sa očekivanjima i zahtevima svoga muža, porodice i seoske sredine. Na porodičnom planu: nerađanjem, samožrtvovanjem, uz visoku cenu abortusa, koji predstavlja vid negativne slobode i negativnog prava. Da li se ta borba isplatila, šta je žena dobila?
Dobila je diskriminaciju i seksizam. Žena je kažnjena zbog svog "odrođavanja od svoje jedine, prirodom determinisane uloge koja joj se priznaje - da rada i odgaja decu. Tokom celog perioda svoje rodnosti žene ne koriste sredstva kontracepcije u zaštiti od neželjenih trudnoća i u pravljenju razmaka između porođaja, već primenjuju pobačaj, trošeći zdravlje kao lični resurs. Tako broj abortusa raste sa starošću žene, kao i da se dva puta više abortusa obavi po jednoj ženi nego što ona rodi dece (na uzorku od 744 žena koje su u 1995. godini imale 2.2o4 abortusa u Medicinskom centru Kruševac i koje su rodile ukupno 1281 dete, prosečno je bilo tri abortusa na 1,7 rodenja; kod žena iz seoskih porodica taj odnos je još nepovoljniji, 1,6 porodaja na tri abortusa).
Dakle, još uvek je dominantan način regulacije fertiliteta u Centralnoj Srbiji, abortus. Prema broju abortusa na jednu ženu, dominiraju slučajevi sa 4 i više. Žene koje prekidaju trudnoću abortusom prihvataju ovaj način regulisanja kontrole rađanja kao normalan. Analiza podataka o ukupnom broju abortusa u Kruševcu u 1995. godini otkriva najniži postotak među adolescentima (2,5% u Crnoj Gori 5,8%), a najviši u starosnoj dobi od 25 do 35 god. (48,6%), ali i u starijim godinama, što znači da se trudnoća prekida i rano i često i kada radanje nije otpočelo, odnosno posle velikog broja abortusa (Mirjana Rašević, 2001: 18). Prema broju dece, žene koje su vršile abortus, čak 87,3% njih imalo je jedno ili dvoje žive dece, a 73,5% žena koje su se odlučile da prekinu trudnoću već su imale prekid trudnoće. Na Šumadijskom okrugu žene su pričale da su imale po 20, 23 ("kod babe sam išla", 59 god. osnovna škola), pa čak i 25 ("mladost ludost", 65 god. 4 razre.) abortusa, a na Rasinskom okrugu, varvarinsko područje i po 30 abortusa; na području Grada Beograda po 20 abortusa jedna žena (Beli Potok), na Mačvanskom okrugu je 71 žena izjavila da je obavila ukupno 318 abortusa a 104 majke su rodile 207 živorođena deteta ...
Za ženu na selu se može reći: žena i majka, dobrotvorka i mirotvorka, podređena i opterećena, odgovorna na svim poljima ali večita senka svekru, čoveku, deverima pa i sinovima, celom patrijarhalnom ustrojstvu. Uz sve to, nikada joj se ne priznaje pravo da pred političkom javnošću zastupa porodičnu zajednicu na čijem čelu stoji ... Ženi je još uvek ostavljena "inferiornija pozicija": ženi privatna sfera a muškarcu javna, ženi rađanje i porodica, muškarcu rad, politika i kreacija, muškarcu slava i znanje, ženi rintanje i monotonija. Demografski podaci ženskog stanovništva kazuju: jedino na nivou ukupnog broja stanovnika javlja se brojčana nadmoć žena, dok u svim ostalim oblastima nadmoć muškarca. Nepismenost žena je još uvek problem o kome se govori: prema popisu iz 1991. godine bilo je 11% nepismenih žena u Centralnoj Srbiji, u Vojvodini 6,2% a na Kosovu 18,2%. U opštini je skoro ˝ izdržavanih žena, 48,3% (sporo se smanjuje njihovo učešće, jer ih je 1953. god. bilo 53,2%).
Ženska radna snaga je nadmašila mušku u poljoprivredi, pošto su žene češće od muškaraca aktivne u poljoprivredi. Od svih poljoprivrednika u opštini, 58,7% su žene, a od svih individualnih poljoprivrednih proizvođača 48,3% su žene, tj. svaka druga žena jeste proizvođač hrane. Žene su 3,3 puta češće od muškaraca pomažući članovi domaćinstva (76,4%). Žene su češće od muškaraca nezaposlene (62,5%). Najviše svojih resursa troše žene u roditeljstvu i domaćem radu, usled polne nejednakosti. Prosečna starost nevesti pri stupanju u prvi brak niža je od prosečne starosti mladoženja, 21,9 prema 24,3 godine i pomera se naviše: prema popisu iz 1953. godine neveste sa 19,9 a mladoženje sa 20,7. U razvijenim zemljama: Holandija 29,3 godine muškarci i 26,7 žene, u Velikoj Britaniji 27,9 i 25,7, u Švedskoj 32,9 i 30,4. I u okviru razvoda braka, prosečna starost žena je niža. Tako se žene razvode prosečno sa 33,5 godina a muškarci sa 36,9 godina. Prvo dete radaju sa 23,3 godine, drugo sa 26,2 a treće sa 29,4 godine, dok četvrto i svako sledeće u 32 godini ...

LITERATURA

1. Milić Anđelka (1994): "Žene, politika, porodica", Beograd, Institut za političke studije.
2. Miterauer Mihael (2001): "Kad je Adam kopao a Eva prela: Istorijsko-antropološki ogledi iz prošlosti evropske porodice", Prevod sa nemačkog Olivera Durbaba, Beograd, Udruženje za društvenu istoriju.
3. Rakić Radomir (1972): "Parente spirituelle en tant que forme socio-structurale chez les Yougoslaves ortodoxes", in: Etnološki pregled 10.
4. Kaser Karl (1993) "Ahnenkult und Patriarchalismus auf dem Balkan", in: Historische Anthropologie 1.
5. Todorova N. Maria (1993): Balkan Family Structure and the European Pattern. Demographic Developments in Ottoman Bulgaria,Washington.
6. Todorova N. Maria (1993): "Slava und Zadruga", in: Historische Anthropologie 1.
7. Wagner Richard (1992):"Children and Change in Orasac 1870-1975: A Serbian Perspective on Fertility Decline", Amhurst.
8. Korać Maja (1991): "Zatočenice pola". Društveni identitet mladih žena na selu između tradicionalne kulture i savremenih vrednosti, Institut za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu
9. Rajković Ljubica (2002):"Odlučivanje o radanju u savremenoj porodici". Istraživanje porodica sa jednim detetom i porodica sa troje dece u Kruševcu i okolini, Institut za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu.
10. Blagojević Marina (1991): "Žene izvan kruga". Profesija i porodica, Institut za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu.