Intervju sa Biljanom Dojčinović-Nešić - Misao, novembar 2005

Odgonetanje ginokritike

Ginokritika je poseban pristup književnosti koju su pisale žene. Cilj tog pristupa jeste da utvrdi zajedničke odlike ove književnosti i rekonstruiše njenu tradiciju. Termin je uvela Ilejn Šouvolter da označi posebnu vrstu feminističke kritike čija je osnovna odlika ginocentričnost - na ženu usmerena analiza. Osnovna kategorija ovog pristupa jeste rod (gender) kao skup društvenih, psihičkih i kulturnih uslova u kojima su žene stvarale i koji su uticali na njihovo stvaralaštvo, kaže za Danas dr Biljana Dojčinović Nešić, docentkinja Filološkog fakulteta i autorka knjige "Ginokritika: Rod i proučavanje književnosti koju su pisale žene" glavna urednica časopisa Genero i jedna od osnivačica Centra za ženske studije.

Kako situirati ginokritiku unutar ženskih studija i feminističke književne kritike?
Treba razlikovati barem dva osnovna pristupa književnosti u feminističkoj kritici. Jedan nastaje u francuskoj intelektualnoj tradiciji (Lakan, Bart, Derida). Njegov osnovni pojam jeste polna razlika i često se naziva ginezis. Drugi se zasniva na pojmu roda (gender) kao društveno konstruisane polnosti. U okviru tog pristupa izdvajaju se barem tri faze. Prva je feministička književna kritika u užem smislu (Šouvolter), period usredsređen na "razobličavanje ženomrstva u književnosti..." Za ovu vrstu kritike koristi se i naziv slike žena ili, jednostavno, naslov jedne od najboljih knjiga u tom duhu, čitateljka koja pruža otpor (Džudit Feterli). Ginokritika predstavlja drugu fazu feminističke kritike. Ona je odgovor na "otkriće da spisateljke imaju sopstvenu književnost". Predmet ginokritike jeste književnost koju su pisale i pišu žene, a cilj je otkrivanje, rekonstruisanje ženske književne tradicije. Pretpostavka je da ginokritika treba da "konstruiše ženski okvir za analizu ženske književnosti" da bi ona značenja koja su u drugim pristupima odbačena kao trivijalna ili nejasna zbog svoje "obojenosti rodom" ponovo oživela... Treću fazu predstavlja teorija roda (Gender Theory). Proširenje ženskih studija u studije roda, od osamdesetih godina naovamo, značilo je i širu primenu ove kategorije. Drugim rečima, više se nije mislilo da samo žene ťimaju rodŤ. Tako je, na primer, i pojam maskuliniteta (masculinity) dospeo u središte analitičke pažnje.Ovu promenu su doneli i drugi alternativni pokreti kao što je aktivistički muški pokret, muške studije, afroameričke studije, gej studije i Novi istorizam.

Vremenom su razlike između ťfrancuskeŤ i ťanglo-američkeŤ škole postale nebitne.
Vremenom, sve je bilo teže razlučiti "francusku" i "anglo-američku" školu, odnosno izdvojiti "čisto" ginokritičke tekstove ili one zasnovane na pojmu polne razlike. Devedesetih je postavljeno i pitanje odnosa prema istraživanju identiteta. Suzan Stenford Fridman se zalagala za kritiku koju naziva "lokacionom": "Umesto fiksiranih formi ginokritičke ili ginetičke analize, lokaciona feministička kritika znači fluidno kretanje među metodama u skladu sa mestima produkcije i diseminacije".
Po njenom mišljenju, insistiranje ginokritike i ginezisa na polnoj razlici i rodu kao činiocu identiteta. predstavlja zaostajanje u odnosu na teorije identiteta koje se razvijaju ne samo u feminizmu, nego i u multikulturalizmu, postkolonijalnim studijama, poststrukturalizmu, gej i lezbijskim studijama, queer teoriji, kulturalnim studijama, antropologiji, političkoj teoriji, sociologiji i geografiji... Studije identiteta umesto o stabilnim centrima, jezgru i celini, govore o prostornom aspektu identiteta koji se stalno kreće. Identitet predstavlja presek raznih elemenata čije se kretanje ne odvija po pravilima već kao nomadsko lutanje.

Da li je to dovelo do redefinisanja problema roda?
U tom trenutku je i sam pojam roda doveden u pitanje. Granično delo u novom razumevanju ovog pojma jeste knjiga rečitog naslova Nevolje s rodom Džudit Batler. Nasuprot ideji roda kao društvene nadgradnje pola, pojavljuje se mišljenje po kom sam rod nije ništa drugo do neka vrsta imitacije čiji original i ne postoji. Tako i identitet roda treba tražiti u samom činu izražavanja onog što se obično predstavlja kao njegov rezultat.
Uprkos ogromnom uticaju ove i naredne knjige Džudit Batler, pojam roda nije nestao iz proučavanja književnosti i feminističke teorije uopšte. U studijama telesnosti, na primer, prema nekim podelama postoje tri moguća pristupa, a najbrojniju grupu čine upravo teoretičarke okupljene oko pojma roda.
U samom proučavanju književnosti, ova kategorija zahteva naporan i minuciozan rad na ponovnom otkrivanju različitih tekstova i književnih veza među njima. Različiti zahtevi u vezi sa pojmom roda - od njegovog preformulisanja, odbacivanja pa do osamostaljivanja i izvan feminističke kritike - neminovne su etape u razvoju. Ono što je u odnosu ginokritike i kategorije roda bitno, jeste naglasiti da ne može biti ginokritičkog istraživanja bez pojma roda.

Koji su osnovni tekstovi ginokritike?
Pre svih, treba pomenuti prethodnicu - Virdžiniju Vulf i njen esej Sopstvena soba. U njemu, kao i u esejima "Žene i književnost" i "Profesije za žene", V. Vulf otvara mnoga pitanja koja postaju osnova za feminističku kritiku, poput aktivne uloge tradicije u pisanju žena. Iako je o tome mislila mnogo ranije, Vulfova je dala teorijski bolje zaokružene odgovore nego većina njenih naslednica.
Kao klasičan ginokritički tekst važi knjiga Elen Mers, Književnice (1976). To je jedno od prvih dela koje se bavi književnošću koju su pisale žene i otud je bila važan podsticaj za artikulisanje skoro svih koncepcija tradicije u ginokritici.
Studija Ilejn Šouvolter, Njihova književnost (1977) predstavlja pokušaj rekonstruisanja tradicije britanskih romansijerki kao kontinuiran niz autorki od Šarlote Bronte do Doris Lesing. Teorijske osnove studije izložene su u uvodnom poglavlju naslovljenom "Ženska tradicija". Ona smatra da je ženska potkultura prošla kroz iste faze kao i mnoge druge. To su: faza imitacije preovlađujućih modela dominantne tradicije i pounutarnjenje njenih standarda umetnosti, zatim, faza protesta protiv ovih standarda i vrednosti, i faza odbrane prava i vrednosti manjine, uključujući i zahtev za samostalnošću. Poslednja je faza samootkrića, potrage za identitetom. U ženskom pisanju, Ilejn Šouvolter ove faze naziva Ženstvenom, Feminističkom i Ženskom (Feminine, Feminist, Female). One se preklapaju - u ženstvenoj fazi se mogu naći elementi feminističke i obratno, a ponekad se u karijeri samo jedne spisateljice mogu otkriti sve tri faze. Ipak, ova podela je prvenstveno hronološka: ženstvena faza traje od pojave muškog pseudonima, tokom četrdesetih godina XIX veka, do smrti Džordž Eliot 1880; feministička faza je period od 1880. do 1920. godine, a ženska počinje 1920. godine i traje, s tim što je oko 1960. ušla u novu etapu
Obimna studija Sandre Gilbert i Suzan Gubar, Ludakinja na tavanu (1979) jeste pokušaj da se "osobena ženska literarna tradicija" objasni u "svojoj celovitosti". Njihovo tumačenje ženske tradicije oslanja se na radove Elen Mers i Ilejn Šouvolter, ali se ove autorke usredsređuju na jedan broj tekstova iz XIX veka koje smatraju krucijalnim za istoriju ženskog pisanja. Sandra Gilbert i Suzan Gubar su nadgradile viđenje ženske literarne tradicije kao istorijskog niza književnica time što su nastojale da otkriju psihološke mehanizme stvaranja i književne uticaje koji su takođe doveli do unutrašnjeg jedinstva. One govore o književnim efektima strepnje od autorstva, kao istorije bolesti i slabosti koja se proteže kroz žensku potkulturu i književnost.

Ima li ginokritike kod nas?
Ima, naravno, ginokritičkih istraživanja, ali se čitava priča odvija po principu slaganja kockica u mozaiku. Sa jedne strane, postoji veliki broj tekstova koji se bavi pojedinačnim spisateljicama, ali bez teorijskih osnova ginokritike, pre svega pojma roda, to jest iz vizure nekih drugih pristupa književnosti. Sa druge strane, postoji čitav niz značajnih tekstova o našim autorkama iz različitih perioda, zasnovanih na pojmu roda. Ne bih se upuštala u nabrajanje, jer ih jednostavno ima mnogo - verovatno nekoliko puta više u odnosu na produkciju od pre desetak godina, odnosno podatke koje sam prikupila u Bibliografiji iz 1997. Ipak, svakako treba pomenuti rubriku u časopisu ProFemina, "Portret prethodnice", projekat "Zavera ne-čitanja" pokrenut u Centru za ženske studije, i brojne tekstove velikog broja autorki o književnicama od Jelene Dimitrijević i Jele Spiridonović-Savić do savremenih spisateljica poput Ljubice Arsić, Milice Dimovske, Biljane Jovanović, Judite Šalgo… Ali, nema celovite knjige, celovitog, zaokruženog nacrta ženske tradicije, mape međusobnih odnosa i veza na srpskom jeziku. Svakako ne treba zaobići knjigu Silije Hoksvort Glasovi u senci (Voices in the Shadow), objavljenu 2000. na CEU (Centralnoevropskom univerzitetu), ali ona je napisana na engleskom jeziku! Mi, dakle, nemamo jedan zaokružen ginokritički pogled na celinu ženskog stvaralaštva na srpskom jeziku. Takvo zaokruženje nije neophodno da bi se stavila tačka i priča zatvorila, već naprotiv, da bi se pokrenula preispitivanja i započeo razgovor.

Koja bi imena ta knjiga obuhvatala?
Ima ih mnogo i ne bih se ograničavala nabrajanjem pojedinih imena. Taj spisak bi morao da proistekne iz niza istraživanja koja u osnovi sadrže ginokritički ključ. A za to su potrebni ne samo pojedinačni, parcijalni radovi, nego i naučni skupovi koji bi vodili ka važnim rezultatima. Tek onda se može govoriti o imenima koja su prisutna na ovom istorijskom horizontu.

Šta bi to preispitivanje značilo?
Značilo bi otvoren, teorijski govor o onome što se već dešava u procesu "prevođenja" ginokritike kod nas. Nijedan pojam se jednostavno ne prenosi iz jezika u jezik, a naročito su teorijski pojmovi bremeniti kulturnim naslagama. To znači da strepnja od autorstva ne mora imati iste uzroke i/ili efekte u ovoj sredini kao i u sredini kojom su se bavile Sandra Gilbert i Suzan Gubar. Ili, još opštije, to znači da bi sam pojam roda verovatno bio drugačiji u ovoj sredini nego u onoj u kojoj je formulisan, a empirijske razlike možda bi pomerile i samu teorijsku osnovu…

Nadežda Radović